در طول تاریخ و در میان مردم ترک تبار آذربایجان “زن” همواره منزلت اجتماعی مهم و جایگاه بلندی داشته است، تا جایی که دراین سرزمین زنان همپای مردان در کارهای مهم اجتماعی و سیاسی شرکت داشته و در مواقعی به جایگاه شایستهای نیز دست یافتهاند.
نویسنده: خانم نگار هاشمی
منبع: وبلاگ پشت دیوار های سکوت
(۱) “زینب پاشا”، نمونهای شاخص از این زنان آذربایجان است که در مقطعی از تاریخ معاصرایران نقش قابل تأمل و ارزشمندی را در قبال جامعه خود ایفا نموده است.
زینبپاشا معروف به”بی بی شاه زینب”، “زینب باجی”، “ده باشی زینب”، “زینب پاشا”، در محله قدیمی”عمو زینالدین*” تبریز و در یک خانواده روستایی به دنیا آمده است. پدرش شیخ سلیمان از افراد فقیر محله عمو زینالدین محسوب میگردید.(۲) از زندگانی زینب پاشا در دوره کودکی و جوانی و از خانواده وی منابع، اطلاعات زیادی به دست نمیدهند، ولی آنچه مسلم است این نکته میباشد که “زینب پاشا” در رنج و عذاب و محنت و سختی روزگار گذرانیده و این چنین بوده است که صاحب اراده قوی و آهنین گشته است. دکتر سیروس برادران شکوهی (استاد تاریخ دانشگاه تبریز) در مورد کودکی وی به نکته جالبیاشاره کرده و مینویسد: زینب پاشا “… در کودکی در مکتبخانه محل درس خواند و به دلیل ماجراجویی و حساس بودن از دیگر همسالانش متمایز افتاد” (۳) با استناد به نوشته مذکور باید اذعان نمود که زینب پاشا از زنان باسواد و متفکر زمانه خود نیز محسوب میگردید، کهاین مسئله خود میتواند در بررسی علل قیام وی بر علیه استبداد و نابرابری در آن دوره مؤثر باشد.
در نشریه “آذربایجان” در مورد زینب پاشا آمده است: وی نمونهای از زنان رشید و معروف تبریز میباشد که مانند بیشتر شخصیتهای تاریخی آذربایجان راه به کتابها نیافته و فراموش شده است. زندگی و مبارزات این زن شجاع در هالهای از ابهام فرو رفته، ولی به علت اهمیت قیامش، نام وی زنده و خودش نیز مشهور میباشد.(۴) زینب پاشا پیشتاز بیداری زن قرنها ستمدیده ایرانی است، وی در دوره ناصرالدین شاه قاجار، مهر سکوت تاریخ را از لب برمیدارد و “برای اولین بار در تاریخ ایران با چهل نفر از شیر زنان تبریز علیه ستم پیشگان و به موازات آن علیه نابرابریهای جنسی که نظام فئودالی و دیدگاههای سنتی بر زنان تحمیل کرده بود، به جنگ مسلحانه و پارتیزانی دست میزند و همه را در برابر دلاوریهای شگفت انگیز خود به حیرت وا میدارد”.(۵) در فصلنامه ” گنجینه اسناد” در مورد زینب پاشا آمده است: ” چنین بر میآید که وی زنان را برمیانگیخت تا با نابرابریهای اجتماعی و ستم چند لایهای که بر زن وارد میشد، به پیکار بر خیزند”(۶) این زن بالیاقت تبریزی، چنان رشادتی از خود نشان داده بود که در حق وی ترانهها و شعرها سروده شد و در طی این سالیان، این سرودهها، زبان به زبان در میان مردم گشته و امروزه به دست ما رسیده است. محتکران و گرانفروشان تبریز نیز ضربههای سختی از زینب پاشا متحمل شدهاند. هنوز هم که هنوز است کهنسالان تبریزی هر زنی را که ابراز رشادتی کند، در تعریفاش میگویند:” زنی است مثل زینب پاشا” و هر وقت با محتکر آزمندی مواجه شوند و از عهدهاش بر نیایند با حسرت میگویند: ” فقط زینب پاشا از پس شما نامردان برمیآید”. (۷) آری او زنی بود که طعم تلخ گرسنگی را چشیده و آگاه به ستم زمانه و به فکر سیر نمودن گرسنگان و بی چیزان و دشمن سرسخت محتکران و انبارداران شکمباره و” مشوق زنان علیه نابرابریها و بی عدالتیهای زمان بود”.(۸) در یکی از اشعاری که خلق در باره زینب و قهرمانیهای وی سروده است، چنین آمده است:
