دویچه وله فارسی را در واتساپ دنبال کنید
این صرفا یک مورد استثنایی نیست. از روسیه و بلاروس گرفته تا میانمار و سودان، هر جا که حکومتها از شکلگیری مقاومت، هراس دارند، اینترنت به سلاحی در دست آنها تبدیل میشود. این یکی از درسهای کتابچه راهنمای حکومتهای اقتدارگرا است: کسی که نتواند با دیگران ارتباط برقرار کند، نمیتواند سازماندهی شود. به همین دلیل، فعالان در سراسر جهان با یک پرسش مشترک روبهرو هستند: اگر حکومت همه ارتباطات را به طور کامل زیر نظر بگیرد یا اینترنت را به کلی قطع کند، چگونه میتوان ارتباط برقرار کرد؟ یکی از پاسخها از جایی غیرمنتظره میآید: از دنیای علاقهمندان به رادیو آماتوری.
راهحل: رادیو به جای روتر
نام این فناوری “لورا” (LoRa) است که مخفف عبارت Long Range Radio به معنای “رادیوی برد بلند” است. این فناوری در اصل برای حسگرهای صنعتی توسعه داده شد، اما ایده آن بسیار ساده است: ماژولهای رادیویی کوچکی در اندازه تقریبی یک پاکت سیگار که از حدود ۲۰ یورو قابل خرید هستند، بستههای داده رمزگذاریشده را تا چندین کیلومتر ارسال میکنند. بدون وایفای، بدون شبکه تلفن همراه و بدون اتصال به اینترنت.
این دستگاهها که “نود” (Node) نامیده میشوند، از باندهای فرکانسی بدون نیاز به مجوز استفاده میکنند. همان باندهایی که در سراسر جهان برای تجهیزات غیرنظامی مانند ایستگاههای هواشناسی و دربازکنهای گاراژ اختصاص یافتهاند.
نکته اصلی زمانی رخ میدهد که تعداد زیادی از این دستگاهها به یکدیگر متصل شوند. در این صورت، یک “شبکه مش” (Mesh Network) شکل میگیرد. هر دستگاه، پیام را به طور خودکار به نزدیکترین دستگاه بعدی منتقل میکند. درست مانند چوب [مسابقه دو] امدادی که در میان یک جمعیت دست به دست میشود. اگر یکی از دستگاهها از کار بیفتد، پیام مسیر دیگری را پیدا میکند. شبکه به طور خودکار خود را ترمیم میکند.
در چنین شبکهای هیچ مرکز واحدی وجود ندارد که بتوان آن را از کار انداخت. هیچ ارائهدهنده خدماتی وجود ندارد که یک نهاد دولتی بتواند او را تحت فشار قرار دهد. هیچ سروری هم وجود ندارد که دادگاهی بتواند آن را توقیف کند. این ماژولهای رادیویی معمولا در جایی پنهان میشوند و انرژی خود را یا از باتری و یا از یک پنل خورشیدی کوچک تامین میکنند.
البته این فناوری در مقایسه با اینترنت یک محدودیت مهم دارد: تنها میتوان پیامهایی با حداکثر ۲۳۷ بایت، یعنی حدود ۲۳۷ حرف، رد و بدل کرد؛ در نتیجه فقط چند کلمه قابل ارسال است. اما این محدودیت مزایایی نیز دارد: نرخ پایین انتقال داده باعث افزایش برد، کاهش مصرف انرژی و کاهش احتمال مکانیابی ارتباط رادیویی میشود.
ارتباط در شبکه LoRa فقط میان کاربران آن برقرار میشود
دو مورد از شناختهشدهترین سامانههایی که بر پایه این فناوری ساخته شدهاند، Meshtastic و MeshCore هستند. هر دو رایگان، متنباز و فاقد اهداف تجاری.
هر دو پروژه بر یک سازوکار مهم حفاظت از حریم خصوصی تاکید دارند: دستگاههایی که تنها وظیفه انتقال پیام را بر عهده دارند، نمیتوانند محتوای آن را بخوانند. هیچ شخص ثالثی، از جمله پلیس یا نهادهای دولتی، به محتوای پیامها دسترسی پیدا نمیکند.
تیم توسعهدهنده MeshCore در وبسایت خود این موضوع را با شعار “ارتباطات شما، کلیدهای رمزنگاری شما، کنترل شما” بیان میکند. به بیان دیگر، فرستنده کنترل ارتباط را در اختیار خود نگه میدارد.
اینکه این ایده حتی در شرایط بسیار دشوار نیز کارآمد است، کاربران اوکراینی نیز آن را تایید میکنند. در این کشور، پروژهای با نام Meshtastic-UA به صورت عمومی در گیتهاب مستندسازی شده که از این فناوری در جنگ استفاده میکند و آن را توسعه میدهد. همچنین یک نقشه آنلاین و عمومی، نودهای فعال را در سراسر اوکراین با تراکم چشمگیر در نزدیکی خط مقدم نشان میدهد.
MeshCore نیز روی نقشه خود محل استقرار نودهای پراکنده در سراسر جهان را نمایش میدهد، هرچند بسیاری از کاربران موقعیت مکانی نودهای خود را پنهان میکنند.
چرا سانسور در اینجا بیاثر است؟
وقتی حکومتها اینترنت را مسدود میکنند، معمولا از مجموعهای از روشهای شناختهشده استفاده میکنند: مسدود کردن نشانیهای آیپی و دامنهها، بررسی بستههای داده با استفاده از فناوری موسوم به “بازرسی ژرف بستهها” (DPI) و وادار کردن ارائهدهندگان خدمات به همکاری از طریق قانون.
برای نمونه، نهادهای مسئول سانسور در روسیه شرکتهای مخابراتی را ملزم کردهاند که دسترسی مستقیم نهادهای امنیتی به دادههای ارتباطی را فراهم کنند. هر شرکتی که از این دستور سرپیچی کند، مجوز فعالیت خود را از دست میدهد. اما همه این اقدامات تنها زمانی امکانپذیر است که ارتباطات از طریق اینترنت انجام شود.
شبکههای مش مبتنی بر LoRa چنین نیستند. اساسا چیزی برای مسدود کردن وجود ندارد؛ نه دامنهای، نه نشانی آیپی و نه ارائهدهنده خدماتی. پیامها به شکل امواج رادیویی در هوا جابهجا میشوند و بدون آنکه توسط دیوارهای آتش یا سامانههای نظارتی اینترنت شناسایی شوند، به مقصد میرسند.
“باید از خطرات آن آگاه بود”
با وجود تمام مزایای این فناوری، تصور آن به عنوان یک راهحل معجزهآسا اشتباه است. محدودیتهای آن واقعی هستند و در حکومتهای سرکوبگر حتی میتوانند جان افراد را به خطر بیندازند.
بزرگترین خطر این است که فرستنده امواج رادیویی قابل مکانیابی است. رمزگذاری از محتوای پیام محافظت میکند، اما موقعیت مکانی فرستنده را پنهان نمیکند. نهادهای دولتی که تجهیزات لازم را در اختیار دارند، میتوانند با استفاده از روش مثلثیابی محل ارسال سیگنال را شناسایی کنند، حتی بدون آنکه از محتوای پیام اطلاعی داشته باشند. البته اگر فرستنده در نقطهای دورافتاده قرار داشته باشد، همچنان نمیتوان از روی آن به هویت افراد پشت شبکه پی برد.
بیشتر بخوانید: کارزار روایتها؛ هشتگ “وقتی شما نبودید” از چه میگوید؟
از سوی دیگر، یک شبکه مش تنها زمانی قدرت واقعی خود را نشان میدهد که تعداد کافی از افراد در آن مشارکت داشته باشند. بدون وجود حداقل تعداد لازم از دستگاهها در اطراف، برد شبکه محدود خواهد ماند و ایجاد چنین زیرساختی نیز به زمان نیاز دارد؛ زمانی که در یک بحران ناگهانی ممکن است در دسترس نباشد.
در نهایت، استفاده از تجهیزات رادیویی بدون مجوز در بسیاری از کشورها جرم محسوب میشود. برای مثال، در ایران یا روسیه حتی نگهداری چنین دستگاههایی نیز ممکن است پیامدهای حقوقی سنگینی به همراه داشته باشد.
نظریه یا واقعیت؟
اینکه آیا شبکههای مش مبتنی بر LoRa در حال حاضر به طور هدفمند توسط فعالان در حکومتهای سانسورگر مورد استفاده قرار میگیرند یا نه، قابل اثبات نیست. زیرا هر کسی که چنین شبکهای را در یک کشور سرکوبگر راهاندازی کند، به دلایل کاملا روشن هیچ ردپایی از خود بر جای نمیگذارد. مستندسازی چنین فعالیتی میتواند جان او را به خطر بیندازد.
بیشتر بخوانید: “امیدوارم اینترنت قطع نشود”؛ روایت زندگیهای وابسته به اینترنت
اما آنچه میتوان با اطمینان گفت این است که اوکراین نشان داده این ایده در شرایط واقعی بحران نیز کارآمد است. سختافزار آن در سراسر جهان، آزادانه قابل تهیه است، کد منبع آن متنباز است و کارشناسان مستقل امکان بررسی آن را دارند. همچنین این فناوری به اندازهای بالغ شده که حتی افراد فاقد دانش فنی نیز میتوانند تنها با چند اقدام ساده آن را راهاندازی کنند.
نود: یک دستگاه کوچک، یک پرسش بزرگ
شبکه مش مبتنی بر LoRa جایگزینی برای امنیت دیجیتال همهجانبه نیست. این تنها یک ابزار است؛ ابزاری ارزان، غیرمتمرکز و از نظر ساختاری مقاوم در برابر رایجترین شیوههای کنترل حکومتی بر ارتباطات.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
در جهانی که هر روز حکومتهای بیشتری از اینترنت به عنوان ابزار اعمال قدرت استفاده میکنند و شرکتهایی مانند اپل نیز تحت فشار دولتها برنامههای ویپیان را از فروشگاههای خود حذف میکنند، این پرسش بیش از پیش اهمیت پیدا میکند: وقتی همه راههای دیگر بسته شوند، چه چیزی برای مردم باقی میماند؟
شاید برای برخی، پاسخ در یک ماژول کوچک رادیویی ۲۰ یورویی نهفته باشد.
